Bất dung nạp lactose là gì? Vì sao uống sữa bị đầy bụng?
Bất dung nạp lactose là tình trạng ruột non không tạo đủ men lactase để tiêu hóa lactose, loại đường có sẵn trong sữa. Phần lactose không tiêu hóa được đi xuống ruột già, bị vi khuẩn lên men sinh hơi và kéo nước, nên bạn bị đầy bụng, sôi bụng, xì hơi hoặc tiêu chảy sau khi uống sữa. Đây là vấn đề tiêu hóa, không phải dị ứng sữa.
Lactose là gì?
Lactose là đường tự nhiên của sữa, còn gọi là đường sữa. Nó có trong sữa bò, sữa dê, sữa mẹ và các sản phẩm làm từ sữa. Lactose là đường đôi, gồm hai đường đơn glucose và galactose gắn với nhau.
Ruột không hấp thu được đường đôi. Muốn dùng được lactose, cơ thể cần men lactase ở ruột non để cắt nó thành hai đường đơn. Đủ men thì uống sữa bình thường. Thiếu men thì lactose còn nguyên, và rắc rối bắt đầu từ đó.
Vì sao uống sữa bị đầy bụng, sôi bụng?
Vì lactose chưa tiêu hóa đi xuống ruột già, nơi vi khuẩn phân giải nó và tạo ra hơi cùng dịch lỏng. Hơi làm bụng căng, sôi ùng ục. Dịch lỏng làm phân lỏng. Triệu chứng thường xuất hiện trong vòng vài giờ sau khi ăn uống món có sữa.
Các dấu hiệu hay gặp:
- Đầy bụng, chướng hơi, xì hơi nhiều.
- Sôi bụng, đau quặn bụng.
- Tiêu chảy, phân lỏng.
- Buồn nôn, đôi khi nôn.
Mức độ nặng nhẹ tùy lượng lactose bạn ăn vào và lượng men lactase cơ thể còn tạo được. Có người uống nửa ly sữa đã khó chịu, có người uống cả ly vẫn ổn.
Vì sao lớn lên mới bị, hồi nhỏ uống sữa không sao?
Vì ở nhiều người, lượng men lactase giảm dần theo tuổi do di truyền. Trẻ nhỏ thường có đủ lactase để bú sữa. Sau đó ruột tạo ít men dần, nên triệu chứng có thể bắt đầu ở cuối tuổi thiếu nhi, tuổi dậy thì hoặc khi trưởng thành. Kiểu này khá phổ biến ở người châu Á, trong đó có người Việt.
Ngoài ra còn hai trường hợp ít gặp hơn:
- Thứ phát: ruột non bị tổn thương do bệnh đường ruột, nhiễm trùng, thuốc hoặc phẫu thuật. Khi chữa được nguyên nhân, khả năng tiêu hóa lactose có thể cải thiện.
- Bẩm sinh: rất hiếm, trẻ gần như không có lactase từ lúc sinh. Trường hợp này cần bác sĩ nhi theo dõi.
Bất dung nạp lactose khác dị ứng sữa thế nào?
Bất dung nạp lactose là chuyện tiêu hóa đường sữa; dị ứng sữa là phản ứng của hệ miễn dịch với đạm sữa. Hai tình trạng này hay bị nhầm nhưng mức độ nguy hiểm rất khác nhau.
| Bất dung nạp lactose | Dị ứng sữa | |
|---|---|---|
| Nguyên nhân | Thiếu men lactase | Hệ miễn dịch phản ứng với đạm sữa |
| Thủ phạm | Đường lactose | Đạm sữa (casein, whey) |
| Biểu hiện | Đầy bụng, sôi bụng, tiêu chảy | Nổi mề đay, sưng môi, nôn, khó thở |
| Thường bắt đầu | Từ tuổi lớn hơn, người trưởng thành | Phần lớn trong năm đầu đời |
| Mức nguy hiểm | Khó chịu, không đe dọa tính mạng | Có thể nặng, cần cấp cứu |
| Dùng sữa không lactose | Thường dùng được | Không, vì vẫn còn đạm sữa |
Nếu sau khi uống sữa bạn bị nổi mẩn, sưng môi, khó thở, hãy đi khám ngay, đừng tự coi là bất dung nạp lactose.
Thực phẩm nào chứa nhiều lactose, loại nào ít?
Sữa tươi, sữa bột, sữa đặc và bột whey có nhiều lactose nhất; sữa chua và phô mai cứng ít hơn hẳn. Một ly sữa tươi 250 ml có khoảng 12 g lactose.
| Thực phẩm | Lượng lactose | Ghi chú |
|---|---|---|
| Sữa tươi, sữa tiệt trùng | Cao (khoảng 12 g mỗi ly 250 ml) | Sữa nguyên kem hay tách béo đều có lactose |
| Sữa bột, sữa đặc có đường | Cao | Sữa đã cô đặc nên lactose đậm hơn |
| Whey permeate (whey tách đạm) | Cao | Lactose là thành phần chính |
| Kem, váng sữa | Trung bình | Tùy công thức |
| Sữa chua | Thấp hơn sữa | Men vi sinh đã dùng bớt lactose |
| Phô mai cứng (cheddar, parmesan) | Rất thấp | Phần lớn lactose đã theo nước whey ra ngoài |
| Bơ | Rất thấp | Chủ yếu là chất béo |
| Sữa không lactose | Gần như không | Lactose đã được cắt sẵn bằng men lactase |
| Sữa đậu nành, sữa hạt | Không | Không làm từ sữa động vật |
Lactose còn nằm trong nhiều món bạn ít ngờ tới: bánh mì sữa, bánh quy, sô-cô-la sữa, cà phê hòa tan 3 trong 1, súp kem, xúc xích. Khi đọc nhãn, hãy tìm các chữ: sữa, sữa bột, bột whey, đường sữa, lactose.
Người bất dung nạp lactose nên uống sữa gì, ăn thế nào?
Bạn thường không cần bỏ hẳn sữa; hãy giảm lượng, đổi loại và uống cùng bữa ăn. Theo Viện Quốc gia về Bệnh tiểu đường, Tiêu hóa và Thận Hoa Kỳ (NIDDK), nhiều người bất dung nạp lactose vẫn dùng được khoảng 12 g lactose, tương đương một ly sữa, mà không có triệu chứng hoặc chỉ khó chịu nhẹ.
- Uống ít một, cùng bữa ăn. Thử nửa ly sữa kèm bữa sáng thay vì uống cả ly lúc bụng đói.
- Chọn sữa không lactose. Loại này vẫn là sữa bò, vẫn có đạm và canxi, chỉ khác là lactose đã được cắt sẵn.
- Ưu tiên sữa chua và phô mai cứng. Hai nhóm này ít lactose hơn sữa.
- Tăng dần và ghi lại. Thêm từng chút sữa vào thực đơn, để ý cơ thể phản ứng ra sao để biết ngưỡng của mình.
- Hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ về men lactase nếu bạn cần ăn uống món có sữa mà không tránh được.
Nếu phải kiêng sữa nhiều, bạn cần bù canxi từ nguồn khác: cá nhỏ ăn cả xương, đậu phụ, rau lá xanh đậm, hạnh nhân, mè. Xem thêm bài bổ sung canxi từ thực phẩm.
Bột whey có lactose không?
Có, nhưng mỗi loại một khác. Whey protein tinh lọc cao thì lactose còn ít. Ngược lại, whey permeate (whey tách đạm) là phần còn lại sau khi lọc đạm, nên lactose là thành phần chính, đi cùng khoáng chất của sữa. Bài whey permeate là gì giải thích kỹ hơn.
Tre Việt nói rõ điều này với sản phẩm của mình: Bột Whey Tách Đạm Versilac (Versilac Whey Permeate) làm 100% từ sữa và có lactose. Người bất dung nạp lactose hoặc dị ứng sữa không nên dùng, hoặc hỏi ý kiến bác sĩ trước. Sản phẩm hợp với người uống sữa bình thường, muốn pha uống hoặc nêm món ăn có thêm khoáng từ sữa.
Khi nào nên đi khám?
Hãy đi khám nếu triệu chứng kéo dài dù đã giảm sữa, hoặc có dấu hiệu bất thường. Cụ thể: tiêu chảy kéo dài, sụt cân, đi ngoài ra máu, đau bụng nhiều, trẻ nhỏ chậm tăng cân. Đầy bụng, tiêu chảy còn do nhiều nguyên nhân khác, bác sĩ mới xác định được. Đừng tự cắt hết sữa của trẻ khi chưa có ý kiến bác sĩ.
Bài viết chỉ mang tính tham khảo về dinh dưỡng, không thay cho tư vấn y khoa.
Tham khảo thêm
- Lactose Intolerance – Symptoms & Causes (NIDDK, Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ)
- Eating, Diet & Nutrition for Lactose Intolerance (NIDDK)
- Viện Dinh dưỡng Quốc gia – Bộ Y tế
Thông tin trong bài mang tính tham khảo chung, không thay thế tư vấn của bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng.
Câu hỏi thường gặp
Bất dung nạp lactose là gì?
Là tình trạng ruột non không tạo đủ men lactase để tiêu hóa lactose, đường tự nhiên trong sữa. Lactose không tiêu hóa được xuống ruột già, sinh hơi và gây đầy bụng, sôi bụng, tiêu chảy.
Vì sao uống sữa bị đầy bụng, tiêu chảy?
Thường do thiếu men lactase. Lactose chưa tiêu hóa bị vi khuẩn ở ruột già phân giải, tạo hơi và dịch lỏng. Triệu chứng hay xuất hiện trong vòng vài giờ sau khi uống sữa.
Bất dung nạp lactose nên uống sữa gì?
Bạn có thể chọn sữa không lactose, sữa chua, hoặc sữa đậu nành, sữa hạt. Nhiều người vẫn uống được một lượng nhỏ sữa thường nếu uống cùng bữa ăn.
Bất dung nạp lactose có ăn được sữa chua, phô mai không?
Thường ăn được với lượng vừa phải. Sữa chua và phô mai cứng như cheddar, parmesan ít lactose hơn sữa tươi. Hãy thử từng ít một để biết ngưỡng của mình.
Bất dung nạp lactose có phải dị ứng sữa không?
Không. Bất dung nạp lactose là vấn đề tiêu hóa đường sữa, gây khó chịu đường ruột. Dị ứng sữa là phản ứng miễn dịch với đạm sữa, có thể gây mề đay, khó thở và nguy hiểm hơn.
Người bất dung nạp lactose có dùng được Versilac không?
Không nên. Bột Whey Tách Đạm Versilac làm từ sữa và có lactose. Người bất dung nạp lactose hoặc dị ứng sữa không nên dùng, hoặc hỏi ý kiến bác sĩ trước.